Oleh: TS Dr. Mohd Suffian Yusoff,
Timbalan Pesuruhjaya PAS Negeri Kedah
Tujuh dekad memelihara ukhuwah, mengurus siasah dan menyatukan ummah
“Dan berpegang teguhlah kamu semuanya kepada tali Allah dan janganlah kamu bercerai-berai…” (surah Ali ‘Imran: 103)
Sejarah perjuangan Parti Islam Se-Malaysia (PAS) sering dibaca melalui lensa pilihan raya; berapa banyak kerusi dimenangi, kerajaan yang dibentuk, atau gabungan politik disertai. Namun, jika diteliti dengan lebih mendalam, perjalanan PAS lebih besar daripada sekadar angka kerusi dan percaturan kuasa.
Salah satu kekuatan yang membentuk sejarah PAS ialah keupayaannya mengurus hubungan politik, memelihara ukhuwah, membina persefahaman dan menyesuaikan pendekatan siasah mengikut perubahan zaman tanpa meninggalkan asas perjuangan Islam.
Sejak cetusan idea penubuhannya oleh para ulama pada 23 Ogos 1951 dan penubuhan rasminya pada 24 November 1951, PAS lahir sebagai sebuah gerakan yang menjadikan Islam sebagai dasar perjuangan. Politik tidak diletakkan sebagai matlamat mutlak, sebaliknya sebagai wasilah untuk melaksanakan amanah dakwah, membela kepentingan rakyat dan menyumbang kepada penyatuan ummah.
Dalam kerangka gerakan Islam, perubahan pendekatan bukan bererti perubahan prinsip. Wasilah boleh berubah mengikut waqi‘, maslahat dan tuntutan zaman, tetapi thawabit perjuangan tetap menjadi neraca. Di sinilah letaknya nilai yang boleh diibaratkan sebagai ‘mahar PAS’ bukan mahar berupa wang, jawatan atau kuasa, tetapi mahar perjuangan yang dibayar dengan istiqamah, pengorbanan, amanah, kepercayaan dan kesetiaan kepada Islam.
Mahar inilah yang menjadikan perjalanan tujuh dekad PAS bukan sekadar sejarah sebuah parti politik, tetapi sejarah sebuah gerakan yang sentiasa berusaha mencari ruang untuk memperkukuh dakwah, memelihara ukhuwah dan mengurus perbezaan dalam medan siyasah.
Mahar perjuangan: Islam mengatasi segala kepentingan
Dalam tradisi masyarakat Melayu, mahar melambangkan kesungguhan dan kesediaan memikul tanggungjawab terhadap sebuah ikatan. Dalam perjuangan PAS, mahar itu bukan wang, kuasa atau jawatan. Mahar itu ialah Islam sebagai dasar perjuangan dan ummah sebagai amanah yang perlu dipelihara.
Atas dasar itu, setiap hubungan dan kerjasama politik tidak sepatutnya dilihat hanya dari sudut keuntungan jangka pendek. Ia perlu dinilai berdasarkan neraca syarak, maslahat rakyat, kepentingan dakwah dan keputusan syura.
Di sinilah pentingnya memahami konsep fiqh al-siyasah dalam gerakan Islam. Siasah menuntut kebijaksanaan membaca keadaan, memahami perubahan masyarakat, mengenal ruang kerjasama dan mengukur kesan sesuatu keputusan. Namun, kebijaksanaan siasah tidak boleh dijadikan alasan untuk menggadaikan prinsip.
PAS sepanjang sejarahnya berusaha mengimbangi antara thawabit dan mutaghayyirat, antara prinsip yang tetap dengan pendekatan yang boleh berubah. Inilah asas kepada konsep tahaluf siyasi dan ta‘awun yang diamalkan dalam pelbagai bentuk pada zaman yang berbeza.
Pemikiran bahawa politik tidak boleh dipisahkan daripada Islam juga menjadi sebahagian daripada tradisi pemikiran kepimpinan PAS. Almarhum Tuan Guru Nik Abdul Aziz Nik Mat misalnya, sering menekankan kefahaman Islam sebagai suatu cara hidup yang menyeluruh, termasuk dalam urusan politik dan pemerintahan.
Maka, politik bagi gerakan Islam bukan medan untuk mendapatkan kuasa semata-mata. Politik ialah medan ibadah, amanah, dakwah dan khidmat apabila diurus dengan niat, kaedah dan prinsip yang benar.
Benih awal jaringan siasah: Dari Parti Negara ke era Kemerdekaan
Pada dekad 1950-an, PAS muncul dalam suasana Tanah Melayu sedang bergerak menuju kemerdekaan. Ketika itu, landskap politik tanah air dihiasi oleh pelbagai parti dan aliran pemikiran, termasuk Umno dan Parti Negara pimpinan Dato’ Onn Jaafar.
PAS bersaing dalam ruang politik yang sama, tetapi persaingan politik tidak semestinya bermaksud menutup seluruh pintu hubungan. Perbezaan pendirian tidak menghalang ruang dialog, perbincangan dan persefahaman dalam perkara yang mempunyai kepentingan bersama.
Di sinilah dapat dilihat benih awal jaringan siasah PAS. Jaringan siasah bukan bermaksud menghapuskan perbezaan. Sebaliknya, ia ialah kebijaksanaan mengenal pasti titik persamaan tanpa mengorbankan identiti dan prinsip perjuangan sendiri.
Budaya muzakarah, syura dan mencari titik persamaan merupakan sebahagian daripada adab siyasah yang penting dalam gerakan Islam. Berbeza pandangan tidak semestinya bermusuh, dan berbeza wadah tidak semestinya memutuskan silaturahim.
Prinsip ini penting kerana sebuah gerakan Islam tidak hidup dalam ruang yang terasing. Ia berada dalam masyarakat yang pelbagai, berinteraksi dengan pelbagai kelompok dan berhadapan dengan isu yang kadangkala memerlukan kerjasama merentas perbezaan.
Diplomasi penyatuan: Bersama Perikatan dan Barisan Nasional
Tragedi 13 Mei 1969 membawa perubahan besar kepada landskap politik dan hubungan antara kaum di Malaysia. Dalam suasana tersebut, PAS menyertai kerajaan campuran sebelum menjadi salah satu komponen Barisan Nasional pada tahun 1974.
Penyertaan itu merupakan sebahagian daripada episod penting dalam sejarah politik PAS. Ia memperlihatkan bahawa pendekatan siasah PAS boleh berubah apabila berlaku perubahan keadaan dan muncul pertimbangan yang lebih besar berkaitan kestabilan negara serta kepentingan masyarakat.
Namun, sesuatu kerjasama politik tidak pernah bersifat kekal. Kerjasama PAS dengan Barisan Nasional akhirnya berakhir pada tahun 1977 selepas berlaku krisis politik Kelantan.
Daripada perspektif sejarah gerakan, pengalaman ini memberikan satu pengajaran penting: kerjasama politik ialah wasilah, bukan akidah; gabungan ialah pendekatan, bukan prinsip perjuangan.
Apabila sesuatu bentuk kerjasama berakhir, perjuangan tidak turut berakhir. Hubungan politik boleh berubah, tetapi adab dan ukhuwah tetap mempunyai ruang untuk dipelihara.
Inilah antara ciri penting siasah yang matang, iaitu mampu bersama apabila terdapat maslahat bersama, mampu berbeza apabila prinsip menuntut demikian, dan mampu berpisah tanpa menjadikan perpisahan sebagai alasan untuk memutuskan seluruh jambatan hubungan.
Diplomasi pembangkang: Angkatan Perpaduan Ummah dan Semangat 46
Selepas melalui pelbagai perubahan politik, PAS kembali membina jaringan baharu dengan parti dan kelompok yang mempunyai titik persamaan tertentu.
Apabila Tengku Razaleigh Hamzah menubuhkan Semangat 46, terbuka ruang kepada pembentukan Angkatan Perpaduan Ummah (APU). Kerjasama ini menjadi antara contoh penting bagaimana PAS mencari titik temu dengan pihak lain dalam perkara yang dianggap mempunyai kepentingan bersama.
Pengalaman tersebut memperlihatkan bahawa ta‘awun siyasi tidak semestinya bermaksud keseragaman dalam semua perkara. Kerjasama boleh dibina atas perkara yang disepakati, sementara perbezaan terus diurus melalui ruang dialog dan adab.
Prinsip ini kemudiannya berkembang dalam suasana politik pasca-Reformasi 1998 apabila PAS bekerjasama dengan PKN melalui Barisan Alternatif. Selepas Pilihan Raya Umum 2008, kerjasama politik itu berkembang dalam kerangka Pakatan Rakyat bersama PKR dan DAP.
PAS pada ketika itu memilih untuk bekerjasama dalam perkara yang mempunyai kepentingan bersama seperti isu rakyat, keadilan sosial, tadbir urus dan perubahan politik, sambil mengekalkan dasar serta identiti perjuangannya sendiri.
Namun, tahaluf siyasi mempunyai batas. Ia bukan penyatuan akidah, bukan penghapusan identiti dan bukan penyerahan prinsip kepada rakan kerjasama. Apabila berlaku perbezaan yang menyentuh perkara asas dan dasar perjuangan, perbezaan itu perlu diurus berdasarkan keputusan syura dan neraca perjuangan.
Di sinilah terletaknya kefahaman penting dalam gerakan Islam: kita boleh bersama dalam perkara yang disepakati tanpa mesti bersetuju dalam semua perkara.
Mengurus perbezaan: Berbeza wadah, tidak semestinya putus ukhuwah
Sejarah PAS juga tidak terlepas daripada episod perpecahan, perbezaan pandangan dan kemunculan wadah politik baharu. Antaranya ialah kemunculan HAMIM, BERJASA dan kemudiannya PAN.
Setiap episod tersebut merupakan sebahagian daripada sejarah politik Malaysia dan sejarah perkembangan gerakan Islam. Perbezaan pandangan adalah sesuatu yang tidak dapat dielakkan dalam perjalanan sebuah gerakan yang panjang.
Namun, adab al-ikhtilaf mengajar bahawa perbezaan tidak boleh menghalalkan fitnah, penghinaan atau pemutusan silaturahim.
Gerakan Islam perlu membezakan antara khilaf yang boleh diurus dengan perkara prinsip yang perlu dipertahankan. Dalam perkara ijtihadi, ruang berbeza pandangan sentiasa wujud. Dalam perkara yang menyentuh dasar dan prinsip perjuangan, ketegasan pula diperlukan.
Maka, berbeza pendirian tidak semestinya bermakna bermusuhan. Berpisah wadah tidak semestinya memutuskan ukhuwah. Bahkan, pintu islah hendaklah sentiasa terbuka.
Inilah antara nilai yang menjadikan ‘mahar’ perjuangan begitu mahal. Ia menuntut bukan sahaja keberanian mempertahankan prinsip, tetapi juga kebesaran jiwa untuk menjaga adab ketika berbeza.
Dari Gagasan Sejahtera kepada Muafakat Nasional dan Perikatan Nasional
Dalam perkembangan politik selepas Pilihan Raya Umum ke-14, PAS sekali lagi memperlihatkan pendekatan jaringan siasah yang pelbagai.
PAS tidak memilih untuk menyertai Pakatan Harapan. Sebaliknya, PAS membina Gagasan Sejahtera bersama parti-parti yang mempunyai titik persefahaman tertentu, termasuk IKATAN dan BERJASA, serta menjalinkan kerjasama dengan pelbagai badan bukan kerajaan dan kelompok masyarakat.
Dalam tempoh tersebut, PAS juga membawa pendekatan Budaya Politik Matang dan Sejahtera (BPMS). Pendekatan ini menekankan kematangan berpolitik, adab dalam perbezaan, penyelesaian secara konstruktif dan usaha mengelakkan politik yang semata-mata berasaskan permusuhan.
PAS memilih untuk kekal sebagai pembangkang dan memainkan peranan semak dan imbang, sambil membawa gagasan dan pendekatan politiknya sendiri.
Selepas itu, perubahan landskap politik negara membuka ruang kepada Muafakat Nasional antara PAS dan Umno. Ia merupakan satu episod penting dalam sejarah hubungan dua parti yang telah lama bersaing dalam politik Melayu.
Muafakat tersebut memperlihatkan bahawa persaingan yang panjang tidak semestinya menjadi penghalang kepada usaha mencari titik temu apabila muncul kepentingan bersama.
Kemudian, PAS bersama parti-parti lain membentuk Perikatan Nasional, sekali lagi memperlihatkan sifat dinamik jaringan siasah dalam menghadapi perubahan politik negara.
Daripada semua pengalaman tersebut, satu prinsip dapat diperhatikan iaitu bentuk kerjasama boleh berubah, tetapi neraca perjuangan tidak seharusnya berubah hanya kerana bentuk kerjasama berubah.
Jaringan siasah: Bersama dalam persamaan, teguh dalam prinsip
Pengalaman PAS bersama PKR dan DAP juga perlu dilihat dalam kerangka ta‘awun dan tahaluf siyasi. Kerjasama politik dibina atas perkara-perkara yang mempunyai persamaan dan kepentingan bersama, terutama dalam isu yang menyentuh rakyat dan negara.
Namun, kerjasama tidak bermaksud PAS menyerahkan dasar perjuangannya kepada pihak lain.
Apabila terdapat perbezaan berkaitan perkara asas yang menyentuh kedudukan Islam, dasar perjuangan dan perkara yang dianggap sebagai prinsip, PAS mengambil pendirian untuk mempertahankan dasar tersebut.
Inilah konsep “bersama dalam persamaan, berbeza dalam perkara yang tidak disepakati”.
Dalam tradisi gerakan Islam, hubungan politik perlu diurus dengan fiqh al-muwazanat (menimbang antara pelbagai maslahat dan mafsadah) serta fiqh al-ma’alat, iaitu mengambil kira kesan sesuatu keputusan terhadap masa depan dakwah, masyarakat dan ummah.
Oleh itu, sesuatu keputusan politik tidak sewajarnya dinilai hanya berdasarkan keuntungan hari ini. Ia perlu dilihat berdasarkan kesan jangka panjang terhadap prinsip, dakwah, masyarakat dan penyatuan umat. Di sinilah siasah memerlukan hikmah.
Tujuh prinsip jaringan dan diplomasi siasah PAS
Jika dirumuskan daripada perjalanan lebih tujuh dekad, terdapat beberapa prinsip penting yang boleh dijadikan kerangka memahami jaringan siasah PAS:
Pertama: Islam menjadi neraca tertinggi dalam setiap keputusan politik. Politik ialah wasilah. Islam ialah dasar. Oleh itu, perubahan pendekatan tidak boleh menghilangkan asas perjuangan.
Kedua: Maslahat umat mengatasi keuntungan parti. Kepentingan organisasi tidak boleh diletakkan mengatasi kepentingan rakyat dan ummah. Kuasa yang diperoleh hendaklah dilihat sebagai amanah, bukan milik mutlak.
Ketiga: Mencari titik persamaan sebelum membesarkan perbezaan. Perbezaan memang wujud, tetapi ruang persamaan juga perlu dicari. Prinsip ini membuka jalan kepada ta‘awun dan mengurangkan permusuhan yang tidak perlu.
Keempat: Bertegas dalam prinsip tetapi berlapang dada dalam hubungan. Ketegasan terhadap dasar tidak memerlukan kebencian terhadap manusia. Prinsip boleh dipertahankan dengan tegas, sementara hubungan sesama manusia tetap diurus dengan adab.
Kelima: Memelihara adab ketika bersama mahupun ketika berpisah. Siasah yang matang bukan sekadar tahu bagaimana hendak membina kerjasama, tetapi juga tahu bagaimana mengurus perpisahan.
Keenam: Menganggap kuasa sebagai amanah, bukan matlamat. Kerusi, jawatan dan pemerintahan adalah amanah yang akan dipersoalkan. Sebab itu kemenangan politik tidak boleh menjadi ukuran tunggal kejayaan perjuangan.
Ketujuh: Sentiasa membuka ruang islah dan perdamaian demi penyatuan ummah. Selagi ruang perdamaian masih ada dan maslahat umat dapat dicapai, pintu islah tidak wajar ditutup. Penyatuan ummah bukan bermaksud menghapuskan perbezaan, tetapi mengurus perbezaan supaya tidak menghancurkan ukhuwah.
Khulasah: Mahalnya nilai mahar PAS
Tujuh dekad perjalanan PAS membuktikan bahawa kuasa boleh datang dan pergi. Gabungan politik boleh berubah. Rakan kerjasama boleh bertukar. Landskap politik boleh berubah mengikut tuntutan zaman.
Namun, dalam segala perubahan itu, terdapat nilai yang seharusnya terus dipelihara: Islam sebagai dasar, dakwah sebagai jalan, tarbiah sebagai nadi, syura sebagai panduan, ukhuwah sebagai kekuatan, amanah sebagai pegangan dan maslahat ummah sebagai tujuan.
Inilah yang menjadikan mahar perjuangan PAS begitu mahal.
Mahar itu tidak diukur dengan berapa banyak kerusi yang dimenangi. Ia tidak diukur dengan berapa banyak jawatan yang disandang. Ia juga tidak semata-mata diukur dengan berapa lama sesebuah kerajaan dapat dipertahankan.
Sebaliknya, nilai mahar itu dapat dilihat pada sejauh mana prinsip dipertahankan, amanah ditunaikan, kepercayaan dijaga dan ukhuwah terus dipelihara walaupun berhadapan dengan perbezaan.
Kerana itu, dalam perjalanan sebuah gerakan Islam, kerusi ialah wasilah, jawatan ialah amanah, kuasa ialah tanggungjawab, kerjasama ialah pendekatan, tetapi Islam tetap menjadi neraca.
Mahar PAS yang sebenar bukanlah kerusi. Bukan jawatan. Bukan kuasa. Mahar PAS ialah Islam.
Selagi Islam menjadi dasar perjuangan, selagi ukhuwah menjadi kekuatan, selagi dakwah dan tarbiah menjadi nadi, dan selagi maslahat rakyat serta penyatuan ummah menjadi keutamaan, selagi itulah mahar perjuangan tersebut menjadi amanah yang diwarisi daripada generasi ulama terdahulu, dipikul oleh generasi hari ini dan diserahkan kepada generasi yang akan datang.
Mahar itulah yang menjadikan perjuangan bukan sekadar perjuangan untuk mendapatkan sesuatu, tetapi perjuangan untuk menunaikan sesuatu.
Kalam akhir: Mahar yang dibawa ke hadapan
Apabila tirai PRU-16 dibuka nanti, medan siaasah sekali lagi akan berubah menjadi gelanggang persaingan dan pilihan rakyat.
Namun, perubahan suasana pilihan raya tidak seharusnya mengubah neraca perjuangan.
Mahar itulah PAS akan terus dibawa bukan sekadar untuk mencari kemenangan politik, tetapi untuk memastikan setiap langkah siyasah tetap berada dalam bingkai amanah Islam, maslahat rakyat dan penyatuan ummah.
Kerana kemenangan yang dicari oleh sebuah gerakan Islam bukan hanya kemenangan di peti undi. Yang lebih utama ialah kemenangan mempertahankan amanah, kemenangan memelihara prinsip, kemenangan menyantuni rakyat dan kemenangan membina jambatan ukhuwah dalam masyarakat dan maslahah ummah.
Pilihan raya mungkin mempunyai tempoh. Kerajaan mungkin mempunyai penggal. Gabungan mungkin mempunyai batas masa. Tetapi amanah perjuangan tidak mengenal musim.
Mahalnya mahar PAS bukan kerana harga sebuah kuasa, tetapi kerana beratnya amanah yang dipikul, di mana akhirnya akan kembali kepada Allah SWT.
Mahar yang dibayar oleh generasi terdahulu. Mahar yang sedang dipikul oleh generasi hari ini. Dan mahar yang akan diwariskan kepada generasi akan datang.
وَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ
“Dan Allah adalah sebaik-baik penjaga, dan Dia Maha Penyayang antara para penyayang.” (surah Yusuf: 64)
Credit: HARAKAHDAILY 23/9/2026
0 Comments